- หน้าแรก
- คลังความรู้
- เซนเซอร์และทรานส์ดิวเซอร์
- 20.18 P&ID · แท็ก
// บทที่ 20.18 · Sensors & Transducers · P&ID Symbols (ISA-5.1)
สัญลักษณ์และแท็กเครื่องมือวัดบน P&ID ตาม ISA-5.1
P&ID (Piping and Instrumentation Diagram) คือภาษากลางระหว่างวิศวกรกระบวนการ วิศวกรวัดคุม ช่างติดตั้ง และผู้ควบคุมเครื่อง ทุกวงกลมบนแผนผังบอกสามเรื่อง: วัดอะไร ทำหน้าที่อะไร และติดตั้งที่ไหน หน้านี้ทำให้อ่านแท็กได้คล่องและเชื่อมกลับไปยังเครื่องมือวัดทุกชนิดในบทนี้
โครงสร้างของแท็ก พื้นฐาน
- ตัวอักษรตัวแรก คือปริมาณที่วัดหรือที่ทำให้เกิดการทำงาน (measured or initiating variable) ไม่ใช่สิ่งที่ถูกควบคุม วาล์วที่ขยับตามค่าระดับจึงเป็น LV แม้จะเปลี่ยนอัตราไหลก็ตาม
- ตัวขยาย (ถ้ามี) ตามหลังตัวแรกทันที เช่น D ผลต่าง Q รวมสะสม S ความปลอดภัย
- ตัวตาม บอกหน้าที่: แสดง บันทึก ส่ง ควบคุม เตือน สวิตช์ วาล์ว และอาจมี H, L ต่อท้ายบอกระดับเตือน
- หมายเลขลูป ทุกอุปกรณ์ในลูปเดียวกันใช้เลขเดียวกัน บางโรงงานนำหน้าด้วยรหัสพื้นที่ เช่น 20-FIC-101
เครื่องมือถอดรหัสแท็ก พื้นฐาน
ตัวถอดรหัสนี้ใช้ตารางหลักของ ISA-5.1 ตัวอักษรที่มาตรฐานให้ "ผู้ใช้กำหนดเอง" (เช่น C, D, M, N) แต่ละโรงงานกำหนดความหมายไว้ในเอกสาร legend ของตนเอง ให้ยึดเอกสารของโครงการเป็นหลัก
ตารางตัวอักษรที่ใช้บ่อย พื้นฐาน
| ตัวอักษร | ตัวแรก (ปริมาณ) | ตัวขยายของตัวแรก | ตัวตาม (หน้าที่) |
|---|---|---|---|
| A | การวิเคราะห์ (pH, O₂, ความนำไฟฟ้า) | — | สัญญาณเตือน (Alarm) |
| C | ผู้ใช้กำหนด | — | ควบคุม (Controller) |
| D | ผู้ใช้กำหนด | ผลต่าง (Differential) | — |
| E | แรงดันไฟฟ้า | — | อุปกรณ์ปฐมภูมิ/ตัวรับรู้ (Element) |
| F | อัตราการไหล | อัตราส่วน (Ratio) | — |
| G | ผู้ใช้กำหนด | — | เกจ ช่องมอง (Glass/Gauge) |
| H | มือ (Hand) | — | ตัวขยายหน้าที่: สูง (High) |
| I | กระแสไฟฟ้า | — | แสดงค่า (Indicate) |
| J | กำลังไฟฟ้า | สแกน | — |
| K | เวลา | อัตราการเปลี่ยน | สถานีควบคุม |
| L | ระดับ | — | ไฟแสดง (Light) · ตัวขยายหน้าที่: ต่ำ (Low) |
| P | ความดัน | — | จุดทดสอบ (Point) |
| Q | ปริมาณ | รวมสะสม (Totalize) | — |
| R | รังสี | — | บันทึก (Record) |
| S | ความเร็ว ความถี่ | ความปลอดภัย (Safety) | สวิตช์ (Switch) |
| T | อุณหภูมิ | — | ส่งสัญญาณ (Transmit) |
| V | การสั่นสะเทือน | — | วาล์ว แดมเปอร์ |
| W | น้ำหนัก แรง | — | ปลอก (Well) |
| Y | เหตุการณ์ สถานะ | — | รีเลย์ คำนวณ แปลงสัญญาณ (เช่น I/P) |
| Z | ตำแหน่ง | — | ตัวขับ อุปกรณ์ขั้นสุดท้าย |
สัญลักษณ์: ตำแหน่งติดตั้งและชนิดเส้น พื้นฐาน
เส้นกระบวนการ (ท่อ) เป็นเส้นทึบหนา สัญญาณไฟฟ้าเช่น 4–20 mA เป็นเส้นประ สัญญาณลมมีขีดเฉียงคู่ และลิงก์ข้อมูลหรือฟิลด์บัสใช้เส้นที่มีวงกลมเล็ก ๆ (ฉบับต่าง ๆ ของมาตรฐานและแต่ละโครงการอาจต่างกันเล็กน้อย ให้ดู legend sheet ของโครงการ)
ตัวอย่างลูปควบคุมที่พบบ่อย กลาง
| ลูป | อุปกรณ์ในลูป | เครื่องมือวัดที่ใช้บ่อย | อ่านต่อ |
|---|---|---|---|
| ควบคุมอัตราไหล | FE-102 (ออริฟิซ) · FT-102 · FIC-102 · FV-102 | DP + ออริฟิซ, magmeter | การวัดอัตราการไหล |
| ควบคุมระดับ | LT-101 · LIC-101 · LV-101 · LAH/LAL-101 · LSHH-101 | DP, เรดาร์ | การวัดระดับ |
| ควบคุมความดัน | PT-103 · PIC-103 · PV-103 · PSV-103 (วาล์วนิรภัย ไม่ผ่านระบบควบคุม) | ทรานสมิตเตอร์ความดัน | การวัดความดัน |
| ควบคุมอุณหภูมิ | TE-104 · TW-104 · TT-104 · TIC-104 · TY-104 · TV-104 | Pt100, เทอร์โมคัปเปิล | การวัดอุณหภูมิ |
| Cascade | TIC-104 (ลูปนอก) กำหนด SP ให้ FIC-105 (ลูปใน) ที่คุมอัตราไหลไอน้ำ | — | PID |
ลองดูลูป LIC-101, TIC-104 และอุปกรณ์ LT/FT/PT/TT ทำงานจริงพร้อมกระแส 4–20 mA ที่ แล็บวัดคุมเสมือน ซึ่งใช้แท็กชุดเดียวกับหน้านี้
เอกสารวัดคุมที่ตามมาจาก P&ID กลาง
- Instrument index: รายการเครื่องมือวัดทุกตัวตามแท็ก พร้อมช่วงวัด ตำแหน่ง และเอกสารอ้างอิง
- Datasheet ของแต่ละเครื่อง: สภาวะกระบวนการ วัสดุ ช่วงวัด สัญญาณ และพื้นที่อันตราย (มีแบบฟอร์มมาตรฐานเช่น ISA-20 และ IEC 61987)
- Loop diagram ตาม ISA-5.4: เส้นทางสายจากเครื่องมือวัด ผ่านกล่องต่อสาย มาร์แชลลิง แบเรียร์ ถึงช่อง I/O พร้อมเลขขั้วทุกจุด — เอกสารหลักของการทำ loop check
- I/O list: ช่อง I/O ของ PLC/DCS ทุกช่อง ชนิดสัญญาณ ช่วง และสเกล รวมถึงรีจิสเตอร์ Modbus และลำดับไบต์
- Cause & effect / SIF list: สำหรับระบบความปลอดภัย ว่าเงื่อนไขใดทำให้เกิดการตัดอะไร
ในยุโรปและงานที่อิงมาตรฐาน IEC อาจพบสัญลักษณ์ตาม IEC 62424 และ ISO 10628 ซึ่งแนวคิดหลักเหมือนกัน ต่างกันที่รายละเอียดการเขียนรหัส
แหล่งอ้างอิง
- ANSI/ISA-5.1 Instrumentation and Control Symbols and Identification · ANSI/ISA-5.4 Instrument Loop Diagrams
- IEC 62424 Representation of process control engineering — Requests in P&I diagrams · ISO 10628 Diagrams for the chemical and petrochemical industry
- IEC 61987 Industrial-process measurement and control — Data structures and elements in process equipment catalogues
คำถามที่พบบ่อย
LIC-101 ย่อมาจากอะไร?
ตามระบบแท็ก ISA-5.1 ตัวอักษรตัวแรก L คือปริมาณที่วัดคือระดับ (Level) ตัวตาม I คือแสดงค่า (Indicate) และ C คือควบคุม (Control) จึงอ่านว่า Level Indicating Controller ตัวควบคุมระดับที่แสดงค่าได้ ส่วน 101 คือหมายเลขลูป อุปกรณ์อื่นในลูปเดียวกันใช้เลขเดียวกัน เช่น LT-101 ทรานสมิตเตอร์ระดับ และ LV-101 วาล์วควบคุมระดับ
ตัวอักษรตัวแรกบอกอะไร ตัวตามบอกอะไร?
ตัวอักษรตัวแรกบอกปริมาณที่วัดหรือที่ทำให้เกิดการทำงาน ไม่ใช่สิ่งที่อุปกรณ์ควบคุม เช่น วาล์วที่ควบคุมอัตราไหลตามค่าระดับมีแท็ก LV ไม่ใช่ FV ตัวขยายที่ตามมาทันทีปรับความหมายของปริมาณ เช่น D (ผลต่าง) ใน PDT ส่วนตัวตามบอกหน้าที่ของอุปกรณ์ เช่น T ส่งสัญญาณ I แสดงค่า C ควบคุม A เตือน S สวิตช์ V วาล์ว และตัว H หรือ L ท้ายสุดบอกระดับสูงหรือต่ำ